Ορυκτολογική, πετρογραφική και γεωχημική μελέτη νεολιθικών λίθινων τέχνεργων από το Σπήλαιο Δράκαινα

Το Σπήλαιο Δράκαινα παρέχει σημαντικές πληροφορίες για το βαθμό εκμετάλλευσης των λίθινων πρώτων υλών που χρησιμοποιήθηκαν για συγκεκριμένους σκοπούς από τους νεολιθικούς χρήστες του. Μια τέτοια έρευνα είναι δυνατή μέσω της ορυκτολογικής, πετρογραφικής και γεωχημικής μελέτης αντιπροσωπευτικών δειγμάτων από το μεγάλο αριθμό λίθινων αντικειμένων που έχουν αποκαλυφθεί κατά τη διάρκεια των ανασκαφών των νεολιθικών στρωμάτων της σπηλιάς. Ο στόχος της μελέτης είναι ο προσδιορισμός των πρώτων υλών που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή συγκεκριμένων τύπων εργαλείων καθώς και οι πιθανές πηγές προέλευσής τους.

Διάφορες αναλυτικές μέθοδοι εφαρμόστηκαν για τη μελέτη των τέχνεργων. Λεπτές και στιλπνές τομές από επιλεγμένα δείγματα μελετήθηκαν για την ορυκτολογική τους σύσταση με οπτική μικροσκοπία και ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης (SEM) στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Ακτίνες Χ περιθλασιμετρίας (XRD) εφαρμόστηκαν, επίσης, για την ορυκτολογική σύσταση των δειγμάτων στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης και στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Επιπλέον, τα δείγματα αναλύθηκαν γεωχημικά με τις μεθόδους Inductively Coupled Plasma Optical Emission Spectrometry (ICP/OES) για τον προσδιορισμό των κύριων στοιχείων και με τη μέθοδο Inductively Coupled Plasma Mass Spectrometry (ICP/MS) για τον προσδιορισμό των ιχνοστοιχείων και των σπανίων γαιών (REE) στα εργαστήρια «Activation Laboratories Ltd» στο Οντάριο και «Als Chemex» στο Βανκούβερ του Καναδά.

Από την ανάλυση και την ερμηνεία των αποτελεσμάτων προκύπτει ότι τα τέχνεργα αποκρουσμένου/λαξεμένου λίθου, όπως πυρήνες, αιχμές βελών, λεπίδες, ξέστρα και απολεπίσματα, έχουν κατασκευαστεί κατά κύριο λόγο από πυριτόλιθους ποικίλων χρωμάτων. Με βάση το χρώμα τους οι πρώτες ύλες των τέχνεργων αυτών ταξινομούνται σε πέντε κατηγορίες: τεφροί, μαύροι, καστανοί, κόκκινοι και κίτρινοι πυριτόλιθοι. Η υπαίθρια μελέτη στην Κεφαλονιά, ειδικά στο κεντρικό και νότιο τμήμα του νησιού, έδειξε ότι οι πλακώδεις ασβεστόλιθοι περιέχουν καλής ποιότητας πυριτόλιθων με τη μορφή κονδύλων και στρωμάτων. Επιπλέον, τα Πλειοκαινικά και Ολοκαινικά ιζήματα περιέχουν μικρές (

Ως πρώτες ύλες για την κατασκευή δύο λίθινων εργαλείων με κόψη χρησιμοποιήθηκαν αντίστοιχα τα πετρώματα γάββρος και δολερίτης (συγγενή μαγματικά πετρώματα βασικής σύστασης με διαφορετικό μέγεθος κόκκων). Είναι αξιοσημείωτο ότι τόσο ο γάββρος όσο και ο δολερίτης δεν εμφανίζονται στα Επτάνησα, συμπεριλαμβανομένης και της Κεφαλονιάς. Με βάση τις γεωχημικές αναλύσεις και ειδικά στα στοιχεία REE, η πιθανότερη πηγή προέλευσης αυτών των πετρωμάτων, που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των δύο τέχνεργων από τη Δράκαινα, είναι η περιοχή Μούρα-Ασπροπόταμος στο όρος Πίνδος.

Στα πλαίσια της παρούσας έρευνας μελετήθηκαν, επίσης, τέσσερεις μικρές λίθινες χάντρες. Η ορυκτολογική μελέτη έδειξε ότι και οι τέσσερεις κατασκευάστηκαν από ένα πολύ μαλακό ορυκτό ανοιχτού ή σκούρου πράσινου χρώματος, που ονομάζεται τάλκης και αποτελεί ένα ένυδρο μαγνησιούχο πυριτικό ορυκτό. Είναι πιθανό το υλικό αυτό να μεταφέρθηκε μαζί με το γάββρο και το δολερίτη στο νησί της Κεφαλονιάς.

Οι ασβεστόλιθοι και οι ψαμμίτες, που χρησιμοποιήθηκαν για την κατασκευή των λίθινων τριπτών εργαλείων για τριβή, κρούση και στίλβωση συλλέχθηκαν από την ευρύτερη περιοχή της σπηλιάς, αφού τα πετρώματα αυτά αποτελούν τους κύριους πετρογραφικούς σχηματισμούς της Κεφαλονιάς.

Οι χρωστικές ουσίες που μελετήθηκαν προέρχονται από τοπικές πηγές και ανάλογα με το χρώμα τους αποτελούνται από διάφορα ορυκτά, όπως ασβεστίτης και χαλαζίας για τα λευκά επιχρίσματα, ασβεστίτης και γκαιτίτης για το κίτρινο χρώμα καθώς επίσης γκαιτίτης, ασβεστίτης και χαλαζίας για το καστανό χρώμα και αιματίτης, ασβεστίτης και χαλαζίας για τις κόκκινες χρωστικές.

Τέλος, η πρώτη ύλη για την κατασκευή ενός ζωόμορφου αγγείου είναι κρυσταλλικό λευκό μάρμαρο, ένα πέτρωμα που απουσιάζει από τους γεωλογικούς σχηματισμούς των Επτανήσων και γενικότερα της Δυτικής Ελλάδας. Οι πιο ακριβείς μέθοδοι για τη διάκριση των λευκών μαρμάρων διαφορετικής προέλευσης είναι η πετρογραφική μελέτη και οι αναλύσεις σταθερών ισοτόπων (¹³C και ¹⁸O). Ο προσδιορισμός προέλευσης βασίζεται σε μια εκτεταμένη βάση δεδομένων που περιέχει δημοσιευμένα στοιχεία από 60 διαφορετικά λατομεία λευκού μαρμάρου στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου, συμπεριλαμβανομένης της Ελλάδας, της Μικράς Ασίας, της Ιταλίας και της ΠΓΔΜ, με συνολικά περισσότερες από 650 αναλύσεις ισοτόπων. Συνδυάζοντας τα αποτελέσματα αυτής της μελέτης συνάγεται το συμπέρασμα ότι η πρώτη ύλη του λευκού μαρμάρινου τέχνεργου από τη σπηλιά της Δράκαινας προέρχεται από τη Νάξο. Αυτό τεκμηριώνεται τόσο από τα ισοτοπικά χαρακτηριστικά και την ορυκτολογική σύσταση όσο και από το γεγονός ότι στη Νάξο εξορυσσόταν λευκό μάρμαρο κατά τη διάρκεια της Νεολιθικής Εποχής και της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού.

 

Βιβλιογραφικές αναφορές

Andreasen, N.H. (in press). Chipped stones from the late neolithic and chalcolithic levels at Drakaina Cave, Kefalonia. A preliminary report, in G. Stratouli (ed.), Drakaina Cave on Kephalonia Island, Western Greece: A Place of Social Activity during the Neolithic.

Fleet, A.J. 1984. Aqueous and sedimentary geochemistry of the Rare Earth Elements, στο P. Henderson (ed.), Rare earth element geochemistry, 343-373. Amsterdam: Elsevier.

Herz, N. 1992. Provenance determination of neolithic to classical Mediterranean marbles by stable isotopes, Archaeometry 34, 185-194.

Lekkas, E., Danamos, G. & Mavrikas, G.. 2001. Geological structure and evolution of Kephalonia and Ithaki islands, Bull. Geol. Soc. Greece XXXIV/1, 11-17.

Μαρινάτος, Σ. 1960, Λίθινα εργαλεία εκ Κεφαλληνίας, Αρχαιολογικόν Δελτίον 16 (1960), 41-45.

Pe-Piper, G. & Piper, D.J.. 2002. The igneous rocks of Greece. The anatomy of an orogen. Berlin-Stuttgart.

Stratouli, G. & Melfos, V. 2008. Exchange networks in the Neolithic of Greece: Gabbro and talc objects from Drakaina cave, Kephalonia island, Western Greece, στο Y. Facorellis, N. Zacharias & K. Polikreti (eds.), Proceedings of the 4th Symposium of the Hellenic Society for Archaeometry, National Hellenic Research Foundation, Athens, 28-31 May 2003. BAR International Series 1746, 381-387.

 

Εικόνες

Εικ. 1. Κόνδυλος πυριτόλιθου μέσα στους πλακώδεις ασβεστόλιθους στο ακρωτήριο Άτρος, Κεφαλονιά.

Εικ. 2. Φωτογραφία μικροσκοπίου, η οποία δείχνει τυπικό ιστό πυριτόλιθου με Radiolaria, που αποτελείται από χαλκηδόνιο (μικροκρυσταλλικό χαλαζία). Λεπτή τομή, +Ν, μήκος φωτογραφίας = 30 μm.

Εικ. 3. Φωτογραφία μικροσκοπίου, που δείχνει την ορυκτολογική σύσταση του γάββρου από λίθινο εργαλείο με κόψη. Λεπτή τομή, +Ν, μήκος φωτογραφίας = 2.5 mm.

Εικ. 4. Επεξεργασμένη χάντρα σε σχήμα δακτυλίου με κοφτά άκρα από τάλκη. Ηλεκτρονικό μικροσκόπιο σάρωσης (SEM).

Εικ. 5. Φωτογραφία μικροσκοπίου, που δείχνει ένα απολίθωμα μέσα σε ασβεστίτη και οργανική ύλη. Λεπτή τομή, +Ν, μήκος φωτογραφίας = 1.2 mm.

Εικ. 6. Φωτογραφία μικροσκοπίου από ερυθρό ψαμμίτη: θραύσμα απολιθώματος μέσα σε κόκκους ασβεστίτη και χαλαζία. Λεπτή τομή, +Ν, μήκος φωτογραφίας = 1.2 mm.

Εικ. 7. Αποστρογγυλεμένος κόνδυλος γκαιτίτη, που βρίσκεται μέσα σε ασβεστόλιθους, 3 km βόρεια της Δράκαινας. Χρησιμοποιήθηκε ως πρώτη ύλη για την κατασκευή καστανών και κίτρινων χρωστικών.

 

 

Ιούνιος 2009

Βασίλης Μέλφος

Τομέας Ορυκτολογίας-Πετρολογίας-Κοιτασματολογίας,

Τμήμα Γεωλογίας, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης,

541 24 Θεσσαλονίκη,

Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.