Αιχμές βελών από το σπήλαιο της Δράκαινας

Το υλικό

Το υλικό αποκρουσμένου λίθου του σπηλαίου της Δράκαινας χαρακτηρίζεται από το μεγάλο αριθμό αιχμών βελών, που φθάνουν τις 210. Μάλιστα αποτελούν την κυρίαρχη μορφολογική κατηγορία στο σύνολο των εργαλείων με δευτερογενή επεξεργασία. Η σημασία ωστόσο αυτού του συνόλου τεχνέργων δεν έγκειται μόνο στον ποσοτικό παράγοντα, αφού, όπως θα δούμε, μπορεί να συνεισφέρει σε πολλά επίπεδα.

Ποικίλοι τύποι ντόπιου πυριτόλιθου χρησιμοποιήθηκαν ως πρώτη ύλη, σπάνια δε οψιανός (ν=4) ή άλλοι πυριτόλιθοι που μακροσκοπικά φαίνεται να είναι εισηγμένοι (ν=2). Σε ό,τι αφορά στη μορφολογική κατηγοριοποίηση του υλικού, τέσσερις βασικές κατηγορίες μπορούν να διακριθούν, συγκεκριμένα ασύμμετρες αιχμές (ν=157, Eικ. 2 και 3), αιχμές με μίσχο/μίσχο και άγκιστρα (ν=20, Εικ. 4), κεφαλές βελών με εγκάρσια κόψη (ν=10, Eικ. 1) και τριγωνικές αιχμές (ν=2). Κάποιες ευκαιριακά κατασκευασμένες αιχμές (ν=5) δεν είναι δυνατό να ενταχθούν σε κάποια από τις παραπάνω κατηγορίες. Το υπόλοιπο του αθροίσματος αφορά θραύσματα που δεν μπορούν να κατηγοριοποιηθούν ή πιθανά ημίεργα. Πρέπει να σημειωθεί ότι οι κεφαλές βελών με εγκάρσια κόψη χρησίμευαν στο να προκαλούν ευρεία πληγή, ενώ οι ασύμμετρες αιχμές ήταν συνήθως περισσότερο κατάλληλες για να διαπερνούν. Δεν υπάρχει πάντως σαφές όριο μεταξύ των δύο κατηγοριών (μορφολογικό συνεχές).

Η παραπάνω κατηγοριοποίηση δεν ταυτίζεται με συγκεκριμένα τεχνολογικά χαρακτηριστικά. Η πιο συνηθισμένη κατασκευαστική ακολουθία μπορεί να χαρακτηριστεί μη τυποποιημένη και αρκετά ευκαιριακή. Περιλαμβάνει κεφαλές βελών με εγκάρσια κόψη, αλλά και αιχμές με μίσχο. Ως πρώτη ύλη χρησιμοποιήθηκε πυριτόλιθος κάθε κατηγορίας και ποιότητας, εντόπιος ή εισηγμένος, καθώς και οψιανός. Αξιοποιούνταν υπόβαθρα με ήδη κατάλληλο σχήμα, κυρίως φολίδες. Γενικά υπήρχε η τάση να ελαχιστοποιείται η δευτερογενής επεξεργασία με κύριο σκοπό της τη μορφοποίηση του μίσχου, ενώ στη διαδικασία κατασκευής δεν υπήρχε κάποιο ενδιάμεσο στάδιο.

Η δεύτερη κατηγορία του υλικού περιλαμβάνει μια ομάδα πολύ προσεκτικά κατασκευασμένων αιχμών με μίσχο και άγκιστρα, ανάλογες των οποίων θεωρείται ότι είχαν (και) συμβολική σημασία (Demoule & Perlès 1993, 195). Η κατασκευαστική ακολουθία είναι τυποποιημένη σε αυτή την περίπτωση. Ως υπόβαθρα χρησιμοποιήθηκαν λεπίδες από καλής ποιότητας ερυθρό ή κίτρινο πυριτόλιθο, πιθανότατα αποσπασμένες με την τεχνική της πίεσης. Η δευτερογενής επεξεργασία περιλάμβανε τουλάχιστον ένα αμφίπλευρο υπόβαθρο.

Η διάκριση μεταξύ των δύο κατασκευαστικών ακολουθιών δεν είναι πάντα ευκρινής, αφού ορισμένα τέχνεργα συνδυάζουν χαρακτηριστικά και των δύο. Αξίζει να σημειωθεί ότι και οι δύο κατηγορίες περιλαμβάνουν χρησιμοποιημένα τέχνεργα. Η ύπαρξη σε αρκετές περιπτώσεις υπολειμμάτων ουσίας, προορισμένης να εξασφαλίσει σταθερή στειλέωση, ίσως δεν αρκεί για να τεκμηριώσει αυτό τον ισχυρισμό. Ωστόσο, συγκεκριμένοι τύποι θραύσης (βλ. Fisher et al. 1984) στοιχειοθετούν ασφαλώς χρήση.

 

Συζήτηση

Το παρόν υλικό μπορεί να συμβάλει σε πολύτιμα συμπεράσματα βάσει ορισμένων εγγενών χαρακτηριστικών, όπως οι πρώτες ύλες ή τεχνολογικά και τυπολογικά δεδομένα. Αυτά δίνουν τη δυνατότητα να επεκταθεί η συζήτηση, θίγοντας ζητήματα όπως η χρήση του σπηλαίου, όψεις της ιδεολογίας των χρηστών του καθώς και τη φύση των όποιων διακοινοτικών σχέσεων.

Η χρήση ερυθρωπού πυριτόλιθου σχεδόν αποκλειστικά για αιχμές βελών (ν=27), και κυρίως η αποφυγή της χρήσης του για άλλες κατηγορίες τεχνέργων, αποτελεί αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό. Κατά πάσα πιθανότητα παραπέμπει σε μεταφυσικές αντιλήψεις σχετικά με το ερυθρό χρώμα, παρόμοιας φύσης με εθνογραφικά παρατηρημένες (π.χ. Taçon 1991), κάτι που ενισχύεται περαιτέρω από την επιλεκτική καύση αιχμών από ερυθρωπό πυριτόλιθο. Ούτε αυτό το στοιχείο μπορεί να ερμηνευθεί ορθολογικά, και μάλλον πρέπει να εκληφθεί ως αποτέλεσμα κάποιου είδους τελετουργίας.

Ερυθρωπός πυριτόλιθος χρησιμοποιήθηκε και για τέχνεργα που δεν ήταν ιδιαίτερα προσεγμένα από τεχνικής άποψης, και κάποια μάλιστα ήταν ευκαιριακά κατασκευασμένα. Αυτό σημαίνει πως οι αιχμές είχαν κάποια εγγενή αξία που αντανακλούσε την ιδεολογία ή τη δραστηριότητα που αντιπροσώπευαν, και όχι (μόνο) την όποια εργασία ή εξειδίκευση που απαιτήθηκε. Επιπλέον, είναι σημαντικό πως ουσιαστικά μόνο τεχνολογία φολίδων απαντά στο σπήλαιο, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Ο πολύ μεγάλος αριθμός ασύμμετρων αιχμών σε φολίδες, που δεν περιλαμβάνονται καθόλου σε υλικό εκτός του σπηλαίου της Δράκαινας στο νησί (βλ. Foss 2002 με παραπομπές), πρέπει να είναι λοιπόν άμεση συνάρτηση της χρήσης του σπηλαίου, ασχέτως του αν κάποιες (επαν-)εισήχθησαν σε αυτό μετά τη χρήση τους. Πρέπει να σημειωθεί ότι η μη τυποποιημένη τεχνική κατασκευής τους δεν περιλάμβανε κάποιο διακριτό ενδιάμεσο στάδιο. Αυτό σημαίνει πως λιγότερες σχετικά αιχμές θα έμεναν ημιτελείς, αλλά και σε αυτή την περίπτωση θα ήταν δύσκολο να εκληφθούν ως τέτοιες, ή θα μπορούσαν να θεωρηθούν απλώς πρόχειρα κατασκευασμένες.

Η χρήση ασύμμετρων αιχμών και κατά τη Χαλκολιθική πρέπει να οφείλεται στη συνέχιση ευκαιριακών τεχνικών, που επέτρεπε ο εντόπιος, άφθονα διαθέσιμος πυριτόλιθος. Ωστόσο, η εμφάνιση αιχμών με μίσχο/μίσχο και άγκιστρα στην ύστερη ΝΝ δε συνδέεται ούτε με κάποια αξιοσημείωτη αλλαγή ως προς τις τεχνικές κατεργασίας, ούτε με κάποια αλλαγή ως προς την αναλογία χρήσης εισηγμένων έναντι εντόπιων πρώτων υλών. Αντιθέτως, είναι σύγχρονη με σημαντικές αλλαγές, αισθητές κυρίως στην κεραμική. Αυτό υποδεικνύει πως υιοθέτηση των αιχμών με μίσχο και άγκιστρα από τις ομάδες της περιοχής είχε πολιτισμικό κίνητρο, που αντικατοπτρίζει την ένταση και επέκταση των διακοινοτικών σχέσεων. Υπογραμμίζει εξάλλου τη σχετικότητα των τεχνολογικών επιλογών (π.χ. η περίπτωση των Anga στη Νέα Γουινέα, για να μείνουμε στις αιχμές βελών, βλ. Lemonnier 1992) και αποτελεί ερώτημα το κατά πόσο και η προηγούμενη αποφυγή τους είχε μια ανάλογη πολιτισμική διάσταση.

Όσον αφορά στη χρήση του σπηλαίου, το κύριο ερώτημα είναι το γιατί κατασκευάζονταν αιχμές σε αυτό το χώρο, κυρίως εφόσον κυνηγετικές δραστηριότητες δεν θα μπορούσαν να εξυπηρετηθούν άμεσα από εκεί. Θα προταθεί πως η θέση είχε κάποιου είδους ειδική σημασία λόγω του ότι ήταν σχεδόν απρόσιτη και μέρος ενός ορόσημου στο ανάγλυφο της περιοχής (συγκρ. Stratouli 2005, 2007). Αυτά τα χαρακτηριστικά την προίκισαν με μυθολογική σημασία (sensu Tilley 1994), ανιχνεύσιμα και σήμερα στην τοπική λαογραφία. Δραστηριότητες με συμβολική διάσταση, όπως το κυνήγι ή ο πόλεμος (κάτι που προκύπτει από την εγγενή αξία των αιχμών όπως είδαμε), ήταν συνδεδεμένες με ένα τέτοιο τοπόσημο.

Με βάση τη σχεδόν αποκλειστική χρήση τεχνολογίας φολίδων στο σπήλαιο καθώς και την κατασκευή ασύμμετρων αιχμών μπορούμε να συζητήσουμε τη σημασία απομονωμένων θέσεων/χώρων και απλών τεχνικών στη διαδικασία μετάδοσης τεχνικών γνώσεων (Apel 2001 για την περίπτωση εγχειριδίων από πυριτόλιθο). Αυτό θα μπορούσε να υποδεικνύει ότι η κατασκευή αιχμών στο σπήλαιο της Δράκαινας προωθούσε την κοινωνική συνοχή και ισότητα μέσω της χρήσης απλών τεχνικών εφικτών από όλους σε ένα χώρο αναφοράς για το σύνολο της κοινότητας.

Από την άλλη, μια αντίθετη προσέγγιση είναι δυνατή. Η τεχνολογία μπορεί να αποτελέσει μέρος μιας διαπραγμάτευσης ξεχωριστών ταυτοτήτων στη βάση της κοινωνικής τάξης, του φύλου ή της ηλικίας. Μπορούμε να αναφερθούμε στο παράδειγμα των Langda στη Νέα Γουινέα, όπου η παραγωγή λίθινων αξινών είναι αυστηρά κοινωνικά ελεγχόμενη (Stout 2002). Με βάση αυτά τα δεδομένα, η χρήση απλών τεχνικών ίσως σχετιζόταν με μαθητευόμενους, ενταγμένη σε περιστάσεις ενέχουσες κάποια συμβολική διάσταση. Κάτι τέτοιο ίσως ενισχύεται από την επανειλημμένη κατασκευή δαπέδων από ασβεστοκονίαμα για μακρό διάστημα, η σημαντική παρουσία ερυθρής ώχρας και τετραποδικών ρυτών (βλ. Karkanas & Stratouli 2008, Stratouli 2005, Stratouli & Metaxas 2009).

 

Συμπέρασμα

Αναφέρθηκαν στοιχεία που υποδεικνύουν μια πολυεπίπεδη σχέση μεταξύ εκμετάλλευσης πρώτων υλών, τεχνολογίας, τυπολογίας, της θέσης του σπηλαίου, ιδεολογίας των χρηστών του και τέλος διακοινοτικών σχέσεων. Αυτή η σύντομη συζήτηση δε μπορεί φυσικά να συμπεριλάβει όλες τις πτυχές τόσο σύνθετων διεργασιών, καθώς αυτό απαιτεί την παράθεση περισσότερων στοιχείων. Στόχος της ήταν να δείξει ότι η πιο οικονομική ερμηνεία της κατασκευής αιχμών στο σπήλαιο συνεπάγεται μια αλληλοσυσχέτιση μεταξύ αυτής και κοινωνικών διεργασιών. Αυτό το στοιχείο υπήρξε μέρος προσεγγίσεων στο παρελθόν σε σχέση με νεολιθικά σύνολα αποκρουσμένου λίθου από την Ελλάδα (π.χ. Skourtopoulou 1998, Perlès & Vitelli 1999, 102). Όμως, η πληθώρα στοιχείων που παρέχει το σπήλαιο της Δράκαινας μπορεί να συμβάλει στην περαιτέρω ανάπτυξή τους.

 

Βιβλιογραφία

Apel, J., 2001. Daggers, knowledge and power: the social aspects of flint-dagger technology in Scandinavia 2350-1500 cal BC, Uppsala.

Demoule, J. P. & Perlès, C., 1993. The Greek Neolithic: A New Review, Journal of World Prehistory 7 (4), 355-416.

Fischer, A., Vemming Hansen, P. & Rasmussen, P., 1984. Macro and Micro Wear Traces on Lithic Projectile Points, Journal of Danish Archaeology 3, 19-46.

Foss, P., 2002. The Lithics, in K. Randsborg (ed.), Kephallenia - Archaeology and History. The Ancient Greek Cities, (Acta Archaeologica [Suppl.], Vol. IV: 2 [2002]), 77-148. Blackwell Munsgaard: Copenhagen.

Karkanas, P. & Stratouli, G., 2008. Neolithic lime plastered floors in Drakaina Cave, Kephalonia Island, Western Greece: evidence of the significance of the site. BSA 103, 27-40.

Lemmonier, P., 1992. Elements for an anthropology of technology. Ann Arbor: University of Michigan.

Perlès, C. & Vitelli, K. P., 1999. Craft specialization in the Neolithic of Greece, in P. Halstead (ed.), Neolithic Society in Greece, 96-107. Sheffield: Sheffield Academic Press.

Skourtopoulou, K., 1998. Technical Behaviour and the Identification of Social Patterning: A Preliminary Discussion of some New Evidence from the Late Neolithic of Northern Greece, in S. Milliken & M. Vidale (eds.), Papers from the EAA Third Annual Meeting at Ravenna, 1997. B.A.R. International Series 720, 9-16.

Stout, D., 2002. Skill and cognition in stone tool production, Current Anthropology 43, 692–722.

Stratouli, G., 2005. Symbolic behaviour at places of social activity beyond the Ionian Neolithic, Documenta Praehistorica 32, 123-132.

Stratouli G., 2007. Tracing the Ionian Neolithic: The contribution of recent excavations in Drakaina Cave, Poros, Kephalonia (in Greek with a summary in English), in G. Arvanitou-Metallinou (ed.), Prehistoric Corfu and its adjacent areas. Problems - Perspectives, Proceedings of the Meeting in Honour of Augustos Sordinas, Corfu 17 December 2004, 105-126. Corfu: Hellenic Ministry of Culture.

Stratouli, G. & Metaxas, O., 2008. Projectile tips from neolithic layers of Drakaina cave on Kephalonia, Ionian Islands, w. Greece: technological «conservatism» and social identity, in J.-M. Pétillon, M.-H. Dias-Meirinho, P. Cattelain, M. Honegger, C. Normand, N. Valdeyron (eds.), Projectile weapon elements from the Upper Palaeolithic to the Neolithic (Proceedings of session C83, XVth World Congress UISPP, Lisbon,  September 4-9, 2006), Palethnologie 1, 309-327.

Taçon, P.S.C., 1991. The power of stone: symbolic aspects of stone use and tool development in Western Arnhem Land, Australia, Antiquity 65, 192-207.

Tilley, C., 1994. A Phenomenology of Landscape. Berg: London.

 

Μάιος 2009

Οδυσσέας Μεταξάς

Αυτή η διεύθυνση ηλεκτρονικού ταχυδρομείου προστατεύεται από κακόβουλη χρήση. Χρειάζεται να ενεργοποιήσετε την Javascript για να τη δείτε.