Ιστορικοί χρόνοι

Η Λατρεία των Νυμφών στο Σπήλαιο Δράκαινα του Πόρου Κεφαλονιάς

Η διερεύνηση των ανώτερων στρωμάτων της επίχωσης του Σπηλαίου Δράκαινα στο νότιο στεγασμένο τμήμα του άρχισε το 1992 και ολοκληρώθηκε σχεδόν το 2002 (Εικ. 1). Παραμένουν ακόμη προς έρευνα ορισμένοι μάρτυρες και τα δυτικότερα τετράγωνα Θ6, Ι4 , Ι5 και Ι6. Τα αποτελέσματα της έρευνας έδειξαν ότι κατά τους ιΕικόνα 1στορικούς αιώνες το σπήλαιο, το οποίο βρίσκεται στην περιοχή της αρχαίας πόλης των Πρόννων, χρησιμοποιήθηκε ως ιερό. Το λατρευτικό χαρακτήρα του απέδειξαν υπολείμματα πυρών, άφθονα οστά αιγοπροβάτων και άλλων οικόσιτων ζώων, χρηστική αλλά και λεπτή αναθηματικού τύπου κεραμική, καθώς και πήλινα εικονιστικά αφιερώματα, δηλαδή προτομές, ανάγλυφα πλακίδια και ειδώλια.

Εικόνα 2Όπως προκύπτει από το αρχαιολογικό υλικό, η λατρεία άρχισε στα τέλη του 7ου και μέχρι τα μέσα περίπου του 5ου αι. π.Χ. ήταν ιδιαίτερη έντονη. Αργότερα, φαίνεται ότι όλο και λιγότεροι πιστοί ανέβαιναν στο ιερό σπήλαιο μέχρι που από τα τέλη του 4ου έως τις αρχές του 2ου αι. π.Χ. γνώρισε μία δεύτερη άνθηση. Η εγκατάλειψη του ιερού στον πρώιμο 2ο αι. π.Χ., εάν δεν συνέτρεξαν άλλοι λόγοι, π.χ. κάποιος σεισμός, θα μπορούσε ίσως να συνδεθεί με την κατάληψη του νησιού από τους Ρωμαίους το 189/188 π.Χ. Το σημαντικό αυτό αγροτικό ιερό ήταν αφιερωμένο στις Νύμφες, όπως αυτό βεβαιώνουν δύο εγχάρακτες επιγραφές πάνω σε δύο ελληνιστικά αγγεία του 3ου αι. π.Χ. Στο λαιμό αμφορέα διαβάζουμε την επιγραφή … ΙΑΝΥΝΦΑΙΣ, όπου τα δύο τελευταία γράμματα της χαμένης Εικόνα 3πρώτης λέξης πρέπει να είναι η κατάληξη του ονόματος της αναθέτριας του αγγείου (Εικ. 2). Το αντίθετο συμβαίνει με τη δεύτερη επιγραφή ΑΠΑΝΑΔΑΣΝ… στο χείλος μελαμβαφούς κανθάρου, όπου έχουμε ολόκληρο το όνομα του αναθέτη και το πρώτο μόνο γράμμα Ν της δεύτερης λέξης, η οποία μπορεί να συμπληρωθεί με αρκετή βεβαιότητα ΝΥΝΦΑΙΣ (Εικ. 3).

 

Δραστηριότητες στο Ιερό

Στο τ. Β6 βρέθηκε μικρός κυκλικός βόθρος, διαμ. 0,40 μ. και βάθους 0,30 μ. που έδωσε λίγα οστά ζώων και κεραμική του 6ου αι. π.Χ., ενώ στα τ. Δ4, Δ5, Γ4, Γ5 αποκαλύφθηκαν τα κατάλοιπα δύο επάλληλων πυρών, του 6ου επίσης αι. π.Χ., που έδωσαν μαζί με τις γύρω τους παραμερισμένες στάχτες πολλά θραύσματα αγγείων πόσης και μερικά άλλα διαφορετικού προορισμού σχημάτων. Πολλά από τα θραύσματα αυτά συγκολλήθηκαν και απάρτισαν αποσπασματικά, αλλά και ολόκληρα αγγεία, τα οποία, όπως φαίνεται, είναι τα μόνα που διασώθηκαν στην αρχική μετά την χρησιμοποίησή τους θέση. Είναι πολύ πιθανόν τα αγγεία αυτά να χρησιμοποιήθηκαν από τους πιστούς κατά τα θυσιαστήρια γεύματά τους και να εναποτέθηκαν μετά, ως αφιερώματα, στον προστατευμένο δίπλα στο βραχώδες τοίχωμα του σπηλαίου χώρο.

Στο τ. Ζ4 εντοπίστηκε χώρος απόρριψης υπολειμμάτων γευμάτων γύρω από φωτιές. Πρόκειται για ένα σχεδόν τετράγωνο, διαστ. 2,10x2,20 μ., αβαθή λάκκο, πληρωμένο με χώματα, στάχτες και λίγα κάρβουνα που περιείχαν λίγη σχετικά κεραμική και άφθονα οστά ζώων.

Τέλος, από καθαρισμούς του ιερού στα ελληνιστικά χρόνια προέρχεται το περιεχόμενο δύο μικρών αποθετών στο βορειότερο τμήμα του ανασκαμμένου χώρου (τ. Β5/Β6 και τ. Γ5) καθώς και ενός μεγάλου ημικυκλικού αποθέτη στο μυχό του σπηλαίου (τ. Β2/Β3 και Γ2/Γ3), διανοιγμένου μέσα στα προϊστορικά στρώματα. Το ενδιαφέρον του τελευταίου έγκειται στο γεγονός ότι από αυτόν προέρχεται το σύνολο σχεδόν των πήλινων εικονιστικών αφιερωμάτων του ιερού, αφού μόνο 5 ολόκληρα ή σχεδόν ολόκληρα και ελάχιστα μικρά θραύσματα βρέθηκαν σε όλη την υπόλοιπη ερευνηθείσα έκταση του σπηλαίου.

 

Κεραμική

Εικόνα 4Ενδιαφέρουσα είναι η λεπτή κεραμική από το σπήλαιο, τόσο για την ποικιλία των σχημάτων, όσο και για την προέλευση μεγάλου ποσοστού της από την Κόρινθο, την Αττική, την Ηλεία και από άλλες πιθανώς περιοχές, πράγμα που δείχνει τις έντονες εμπορικές σχέσεις της Κεφαλληνίας με τα μεγάλα ελληνικά κέντρα αγγειοπλαστικής. Μεταξύ των σχημάτων κυριαρχούν τα αγγεία πόσης, δηλαδή σκύφοι (Εικ. 4), κάνθαροι (Εικ. 5), κοτύλες και κύλικες, ενώ τα πιάτα, οι πυξίδες και τα αγγεία υγρών προσφορών, όπως οινοχόες, λύκυθοι, αμφορίσκοι κ.α., εκπροσωπούνται με πολύ λιγότερα δείγματα. Θα πρέπει εδώ να σημειωθεί ότι η γραπτή κορινθιακή και αττική κεραμική είναι περιορισμένη. Εικόνα 5Από τα θραύσματα, που βρέθηκαν, ελάχιστα ολόκληρα αγγεία απαρτίστηκαν, όπως μία κορινθιακή κοτύλη με παράσταση Σφιγγών του τέλος του 6ου αι π.Χ. Βρέθηκαν επίσης τρία θυμιατήρια και ελάχιστα θραύσματα λυχναριών. Τέλος, εκτός από τη λεπτή το ιερό έδωσε και αρκετή χονδροειδή κεραμική, δηλαδή θραύσματα από αμφορείς, λοπάδες και χύτρες.

Τα αγγεία από το σπήλαιο χρησιμοποιήθηκαν είτε ως σκεύη λατρείας, είτε ως σκεύη πόσης, παρασκευής και κατανάλωσης φαγητού κατά τα εορταστικά θυσιαστήρια γεύματα. Πολλά από αυτά, ιδιαίτερα τα καλύτερης ποιότητας και ασφαλώς τα ενεπίγραφα, αφιερωμένα στις Νύμφες, αγγεία θα προσφέρθηκαν μετά τη χρησιμοποίησή τους ή εξ’ αρχής ως αναθήματα στις θεότητες του σπηλαίου. Τέλος, ως δώρα στις θεότητες εναποτέθηκαν, άδεια ή γεμάτα με κάποια υγρή προσφορά, Εικόνα 6τα πολυάριθμα μικρογραφικά αγγεία που βρέθηκαν, από τα οποία τα περισσότερα είναι κορινθιακά και αποτελούνται κυρίως από κοτυλίσκες (Εικ. 6) και σκυφίδια, και σε πολύ μικρότερο ποσοστό από ομφαλωτά φιαλίδια, κρατηρίσκους και μερικά άλλα σχήματα.

 

Εικονιστικά Αφιερώματα

Εικόνα 7Εκτός από τέσσερα χειροποίητα ειδώλια, από τα οποία τα τρία είναι πτηνόμορφα και ίσως να ανήκουν σε κυκλικούς λατρευτικούς χορούς (Εικ. 7), όλα τα υπόλοιπα εικονιστικά αφιερώματα είναι κατασκευασμένα με μήτρα. Τα περισσότερα από αυτά αποτελούν προϊόντα μαζικής, εγχώριας πιθανότατα παραγωγής, με ξένες κορινθιακές κυρίως επιδράσεις.

Οι ανδρικές μορφές περιορίζονται σε δύο ανάγλυφα πλακίδια που εικονίζουν την ίδια ανδρική γεροντική μορφή, ένα αποσπασματικό ειδώλιο Πανός που παίζει τη σύριγγα, και σε ένα επίσης αποσπασματικό ειδώλιο του τύπου των γυμνών, καθιστών στο έδαφος, μικρών αγοριών. Αντίθετα, πολλές είναι οι πήλινες εικόνες που παριστάνουν γυναικείες μορφές. Εικόνα 8Το μεγαλύτερο ποσοστό τους αποτελούν οι γυναικείες προτομές με χαμηλή ανοιχτή στεφάνη ή κυλινδρικό πόλο στο κεφάλι. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει για τη ποιότητα και την καλή διατήρηση του προσώπου μία μεγάλη υστεροαρχαϊκή προτομή με στεφάνη και πέπλο που διατηρεί υπολείμματα από τα αρχικά της χρώματα (Εικ. 8).

Εικόνα 9Σε σχέση με τις προτομές τα ειδώλια είναι ολιγάριθμα και εκτός από πέντε καθιστά, τα τρία του γνωστού κορινθιακού τύπου της ένθρονης με πόλο και περιστέρι θεότητας (Εικ. 9), όλα τα άλλα είναι όρθια και ανήκουν σχεδόν στο σύνολό τους σε συμπλέγματα κυκλικών χορών τεσσάρων γυναικείων μορφών γύρω από μορφή αυλητή. Διακρίνονται τέσσερις τύποι ένας με σανιδόμορφες γυναικείες μορφές, που διατηρούν ίχνη των χρωμάτων τους, του 6ου αι. π.Χ., ένας δεύτερος με πεπλοφόρους του 5ου αι. π.Χ. (Εικ. 10) καθώς και δύο ελληνιστικοί τύποι του τέλους του 4ου ή του 3ου αι. π.Χ., από τους οποίους δείχνουμε τον ένα με χορεύτριες που φορούν ζωσμένο ψηλά, κάτω από το στήθος, πτυχΕικόνα 10ωτό χιτώνα. Κυκλικό χορό γυναικών εικονίζει και ανάγλυφος δίσκος του τέλους του 4ου αι. π.Χ., του οποίου βρέθηκε μόνο ένα μικρό απότμημα με δύο αποσπασματικά σωζόμενες γυναικείας μορφές.

Εκτός από τα σχετικά με τις Νύμφες ευρήματα, όπως είναι το ειδώλιο του Πανός, οι κυκλικοί χοροί και κυρίως οι επιγραφές, θα πρέπει να αναφερθούμε και στα ανάγλυφα πλακίδια με την ανδρική γεροντική μορφή. Αν και δεν είναι δυνατό με το υπάρχον αρχαιολογικό υλικό να επιβεβαιωθεί επιγραφικά, πιστεύουμε ότι εικονίζουν τον Δία Αινήσιο, τον λατρευόμενο από όλους του αρχαίους Κεφαλλήνες στην κορυφή του Αίνου καιρικό θεό.

Σεπτέμβριος 2009
Ευαγγελία-Μιράντα Χατζιώτη
Διαφήμιση
Διαφήμιση
GreekEnglish (United Kingdom)